Tranh vẽ, thiết kế bị in lên áo, cốc, ốp điện thoại bán trên mạng: xâm phạm quyền tác giả mỹ thuật và cách khiếu nại trên sàn, với xưởng in theo yêu cầu

Khi tranh vẽ hay thiết kế của bạn bị in lên áo, cốc, ốp điện thoại để bán trên mạng, người bán và xưởng in đang sao chép và phân phối tác phẩm mỹ thuật của bạn mà không được phép; sản phẩm làm ra bị coi là hàng hoá sao chép lậu. Đường xử lý hiệu quả là lập hồ sơ quyền và vi phạm, gửi yêu cầu gỡ tới sàn theo quy trình của Nghị định 17/2023, đồng thời gửi yêu cầu chấm dứt tới xưởng in theo yêu cầu đứng sau. Khi vi phạm có quy mô, có thể đề nghị cơ quan có thẩm quyền xử phạt theo Nghị định 341/2025.

Tác phẩm của bạn thuộc loại nào: mỹ thuật hay mỹ thuật ứng dụng

Điểm g khoản 1 Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ (hợp nhất 2026) bảo hộ "tác phẩm mỹ thuật, mỹ thuật ứng dụng". Nghị định 17/2023/NĐ-CP tách hai loại:

• Tác phẩm mỹ thuật (khoản 7 Điều 6): thể hiện bởi đường nét, màu sắc, hình khối, bố cục, gồm hội hoạ, đồ hoạ (trong đó có thiết kế đồ hoạ, tranh cổ động), điêu khắc, nghệ thuật sắp đặt.
• Tác phẩm mỹ thuật ứng dụng (khoản 8 Điều 6, đã được Nghị định 134/2026/NĐ-CP sửa từ 09/04/2026): thể hiện bởi đường nét, màu sắc, hình khối, bố cục với tính năng hữu ích, có thể gắn liền với một đồ vật hữu ích, sản xuất thủ công hoặc công nghiệp, gồm thiết kế đồ hoạ (hình thức thể hiện của biểu trưng, bộ nhận diện và trên bao bì sản phẩm; hình thức thể hiện của nhân vật), thiết kế thời trang, thiết kế trang trí, thiết kế mang tính mỹ thuật gắn liền với tạo dáng sản phẩm... Nghị định 134/2026 cũng bỏ cụm "không thể được tạo ra một cách dễ dàng đối với người có hiểu biết trung bình trong lĩnh vực tương ứng" khỏi định nghĩa này.

Một bức tranh màu nước, một hình minh hoạ vẽ để đăng mạng là tác phẩm mỹ thuật. Một mẫu hoạ tiết bạn thiết kế để in lên vải, một nhân vật bạn tạo ra cho thương hiệu có thể là mỹ thuật ứng dụng. Phân loại không thay đổi việc bạn được bảo hộ, nhưng ảnh hưởng tới hai điểm:

Điểm khác	Tác phẩm mỹ thuật	Tác phẩm mỹ thuật ứng dụng
Thời hạn bảo hộ quyền tài sản	Suốt cuộc đời tác giả và năm mươi năm tiếp theo năm tác giả chết (điểm b khoản 2 Điều 27)	Bảy mươi lăm năm kể từ khi công bố lần đầu (điểm a khoản 2 Điều 27)
Chế tài riêng khi không xác định được giá trị	Khoản 3 Điều 16 Nghị định 341/2025 có khung phạt riêng cho sao chép tác phẩm mỹ thuật	Áp dụng khung chung theo số lợi, thiệt hại, giá trị hàng hoá

Nếu tác phẩm của bạn lại trùng với một nhãn hiệu hoặc kiểu dáng công nghiệp đã đăng ký, có thể có thêm căn cứ sở hữu công nghiệp, nhưng đó là chuyện riêng; phần lớn hoạ sĩ chỉ cần quyền tác giả là đủ để yêu cầu gỡ.

Vì sao in lên áo, cốc là xâm phạm rõ ràng

• Sao chép: in hình lên sản phẩm là tạo bản sao tác phẩm "bằng bất kỳ phương tiện hay hình thức nào" (điểm c khoản 1 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ).
• Phân phối: bán áo, cốc in hình là phân phối bản sao dưới dạng hữu hình đến công chúng (điểm d khoản 1 Điều 20).
• Truyền đạt: đăng ảnh sản phẩm mang hình của bạn lên trang bán hàng là truyền đạt tác phẩm qua mạng (điểm đ khoản 1 Điều 20).
• Làm phái sinh: cắt ghép, đổi màu, thêm chữ là cải biên tác phẩm (điểm a khoản 1 Điều 20).
• Không có ngoại lệ nào cứu: khoản 3 Điều 25 nói các trường hợp sao chép trong ngoại lệ không áp dụng đối với tác phẩm mỹ thuật; và việc in bán hiển nhiên là mục đích thương mại.

Khoản 5 Điều 66 Nghị định 17/2023 coi sản phẩm tạo ra từ hành vi xâm phạm quyền sao chép là hàng hoá sao chép lậu theo Điều 213 Luật Sở hữu trí tuệ. Cách gọi này quan trọng khi bạn làm việc với sàn và cơ quan xử lý, vì Luật Thương mại điện tử số 122/2025/QH15 (hiệu lực 01/07/2026) cấm kinh doanh hoặc tạo điều kiện cho người khác kinh doanh hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên nền tảng thương mại điện tử (khoản 2 Điều 6), và buộc chủ quản nền tảng trung gian kiểm duyệt thông tin hàng hoá để phòng chống hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ (điểm đ khoản 1 Điều 17).

Lập hồ sơ: quyền và vi phạm

Chứng cứ bạn là tác giả

• Tệp gốc nhiều lớp (tệp làm việc của phần mềm vẽ), có các lớp phác thảo, nét, màu riêng biệt. Đây là thứ người in lậu không có.
• Bản phác thảo tay, ảnh chụp quá trình vẽ, video quay màn hình quá trình vẽ nếu có.
• Bài đăng đầu tiên có tác phẩm, ghi tên bạn. Điều 59 Nghị định 17/2023 cho biết cá nhân đứng tên trên bản gốc tác phẩm mỹ thuật theo cách thông thường được coi là tác giả cho đến khi có chứng cứ ngược lại.
• Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả nếu có; với bộ hình có giá trị khai thác, đây là khoản đầu tư đáng cân nhắc vì khoản 3 Điều 49 Luật Sở hữu trí tuệ giúp bạn khỏi phải chứng minh quyền khi tranh chấp, trừ khi có chứng cứ ngược lại.

Chứng cứ vi phạm

• Ảnh chụp trang bán: tên gian hàng, tên sản phẩm, giá, số lượng đã bán nếu hiển thị, đường dẫn từng sản phẩm.
• Ảnh sản phẩm vi phạm đặt cạnh tác phẩm gốc, chỉ ra các chi tiết trùng (nét vẽ, bố cục, lỗi nhỏ bạn cố ý hoặc vô tình để lại).
• Nếu được, mua thử một sản phẩm: giữ hoá đơn, tin nhắn đặt hàng, bao bì, nhãn giao hàng. Bao bì đôi khi cho biết xưởng in hoặc kho gửi hàng.
• Danh mục tài liệu có chữ ký của bạn theo khoản 2 Điều 78 Nghị định 17/2023.

Mẹo nghề: nhiều hoạ sĩ cố ý giấu một chi tiết nhỏ trong tranh (một nét lạ, một ký hiệu nhỏ lẫn trong hoạ tiết). Bản in lậu sao nguyên chi tiết đó là dấu hiệu sao chép khó chối cãi hơn bất kỳ lời giải thích nào.

Khiếu nại trên sàn thương mại điện tử

Từ 09/04/2026, điểm đ khoản 2 Điều 110 Nghị định 17/2023 (sửa bởi Nghị định 134/2026) xác định nền tảng thương mại điện tử là doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian. Để được miễn trừ trách nhiệm, sàn phải theo quy trình Điều 114:

1. Nhận yêu cầu kèm tài liệu theo khoản 4 (thông tin của bạn, chứng cứ quyền theo Điều 77 kèm cam kết, văn bản ký số cam kết chịu trách nhiệm, chứng cứ xâm phạm theo Điều 78, đường dẫn và mô tả, văn bản uỷ quyền nếu có).
2. Trong vòng 72 giờ: tạm gỡ hoặc chặn truy cập, thông báo cho hai bên.
3. Trong 10 ngày làm việc: gỡ hẳn nếu người bán không phản đối kèm chứng cứ; nếu có phản đối thì khôi phục trong vòng 72 giờ và chuyển cho bạn.

Với hàng in lậu, người bán hay đăng hàng chục mẫu khác nhau trên cùng một hình (áo nam, áo nữ, cốc, ốp, túi vải). Hãy liệt kê đủ từng đường dẫn; khiếu nại một đường dẫn không làm các sản phẩm khác biến mất. Sau khi gỡ, kiểm tra lại gian hàng: các nhà bán hàng in theo yêu cầu thường có quy trình đăng sản phẩm tự động, mẫu bị gỡ có thể quay lại dưới tên khác.

Với sàn và trang bán hàng nước ngoài (nhiều nền tảng in theo yêu cầu đặt máy chủ ở Mỹ), dùng biểu mẫu báo cáo sở hữu trí tuệ của họ, với các yếu tố theo 17 U.S.C. §512(c)(3): chữ ký, nhận diện tác phẩm, nhận diện và vị trí nội dung vi phạm, thông tin liên hệ, tuyên bố thiện chí, tuyên bố chính xác dưới hình phạt khai man (xem nguyên văn tại Cornell).

Gửi yêu cầu tới xưởng in theo yêu cầu

Mô hình in theo yêu cầu có ba bên: người đăng thiết kế (thường là người lấy hình của bạn), xưởng hoặc nền tảng in nhận đơn và in khi có khách đặt, và kênh bán (sàn, trang mạng xã hội, website riêng). Gỡ ở kênh bán thì người vi phạm chuyển sang kênh khác; chặn ở xưởng in mới cắt được gốc.

Yêu cầu gửi xưởng in nên gồm:

• Tác phẩm bị sao chép (ảnh, tên, ngày công bố đầu tiên) và chứng cứ quyền như trên.
• Bằng chứng sản phẩm do xưởng in ra: ảnh sản phẩm mua thử, nhãn giao hàng, mã đơn, hoặc trang bán dẫn tới hệ thống của xưởng.
• Yêu cầu cụ thể: ngừng in mọi sản phẩm mang hình của bạn, gỡ thiết kế khỏi kho mẫu của xưởng, cung cấp thông tin tài khoản đã tải thiết kế lên (xưởng có thể từ chối tiết lộ nếu không có yêu cầu của cơ quan nhà nước, nhưng nên đề nghị).
• Căn cứ: điểm b khoản 1 Điều 198 Luật Sở hữu trí tuệ (quyền yêu cầu người xâm phạm chấm dứt hành vi, gỡ bỏ nội dung vi phạm, bồi thường).

Xưởng in thực hiện trực tiếp hành vi sao chép, nên không thể đứng ngoài với lý do "chỉ in theo file khách gửi". Nhiều xưởng sẵn sàng hợp tác khi nhận hồ sơ rõ ràng, vì họ cũng không muốn bị liên đới.

Khi nào đi tiếp tới cơ quan xử phạt hoặc toà án

Nghị định 341/2025/NĐ-CP, Điều 16, phạt hành vi sao chép tác phẩm không được phép theo các khung dựa trên số lợi bất hợp pháp, thiệt hại cho chủ sở hữu hoặc trị giá hàng hoá vi phạm. Khoản 3 Điều 16 có khung riêng: phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 40.000.000 đồng đối với hành vi sao chép tác phẩm mỹ thuật mà không được phép trong trường hợp không thể xác định được số lợi, thiệt hại hoặc giá trị hàng hoá vi phạm. Theo Điều 5 Nghị định này, mức phạt tại Chương II là mức áp dụng cho cá nhân (trừ một số khoản ghi rõ là cho tổ chức) và tổ chức bị phạt gấp hai lần. Biện pháp khắc phục gồm buộc tiêu huỷ hoặc gỡ bỏ bản sao vi phạm và buộc trả cho chủ thể quyền số lợi bất hợp pháp. Điều 13 Nghị định này xử lý riêng hành vi phân phối bản sao tác phẩm.

Đơn yêu cầu xử lý theo nội dung tại Điều 75 Nghị định 17/2023, nộp cho cơ quan có thẩm quyền theo Điều 200 Luật Sở hữu trí tuệ. Nếu muốn đòi bồi thường, toà án là nơi áp dụng các biện pháp dân sự tại Điều 202, trong đó có buộc tiêu huỷ hàng hoá sao chép lậu (khoản 6) và buộc bồi thường thiệt hại theo căn cứ tại Điều 205.

Ví dụ minh hoạ: một hoạ sĩ minh hoạ ở Đà Nẵng phát hiện bức tranh phố cổ Hội An của mình được in lên áo thun và cốc trên một gian hàng. Cô mua thử một chiếc cốc, nhãn giao hàng cho thấy địa chỉ một xưởng in. Cô gửi yêu cầu gỡ tới sàn kèm tệp vẽ nhiều lớp và bài đăng đầu tiên, đồng thời gửi thư cho xưởng in kèm ảnh chiếc cốc. Chi tiết chiếc đèn lồng nhỏ cô cố ý vẽ lệch màu xuất hiện y nguyên trên sản phẩm.

Phòng trước cho lần sau

• Đăng tác phẩm ở độ phân giải vừa đủ xem; bản đủ để in nên giữ lại hoặc bán kèm giấy phép.
• Đặt chữ ký trong bố cục ở chỗ khó cắt; chữ ký là thông tin quản lý quyền, bị cố ý xoá để che giấu xâm phạm là thêm một hành vi vi phạm (khoản 6 Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ).
• Tìm định kỳ tác phẩm của mình trên các sàn bằng tìm kiếm hình ảnh, kèm từ khoá "áo", "cốc", "ốp".
• Nếu bạn tự bán sản phẩm in tác phẩm của mình, ghi rõ trên trang bán rằng đây là sản phẩm chính thức của tác giả, để người mua phân biệt.

Khi hàng in lậu được bán với số lượng lớn, qua nhiều kênh, hoặc có dấu hiệu tổ chức, nên chuyển hồ sơ cho luật sư sở hữu trí tuệ để đánh giá phương án xử lý hành chính hay khởi kiện.