Chương trình âm thanh và sách nói bị đăng lại: quyền của người biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi âm, tác phẩm gốc được đọc và cách khiếu nại trên nền tảng nghe

Khi một tập chương trình âm thanh (podcast) hay một cuốn sách nói bị đăng lại trái phép, người có quyền khiếu nại không chỉ có một: tác giả nội dung (bài nói, kịch bản, cuốn sách), người biểu diễn (người dẫn, người đọc) và nhà sản xuất bản ghi âm (bên tổ chức và chịu trách nhiệm việc thu). Ai nắm lớp quyền nào phụ thuộc vào việc ai bỏ công, bỏ tiền và hợp đồng giữa các bên. Khiếu nại đúng tư cách, kèm đúng bằng chứng, là thứ quyết định nền tảng gỡ hay không.

Một tệp âm thanh, ba lớp quyền

Lớp quyền	Với chương trình âm thanh	Với sách nói	Căn cứ
Quyền tác giả	Kịch bản, bài nói của người dẫn và khách mời, nhạc hiệu do người khác sáng tác	Cuốn sách được đọc; bản dịch nếu là sách dịch	Điểm a, b, d khoản 1 Điều 14, Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ
Quyền của người biểu diễn	Người dẫn, người đọc, diễn viên lồng tiếng	Người đọc sách	Khoản 1 Điều 16, Điều 29
Quyền của nhà sản xuất bản ghi âm	Bên tổ chức thu âm, dựng và chịu trách nhiệm tệp đầu tiên	Nhà xuất bản, công ty sách nói, hoặc chính người đọc nếu tự làm	Khoản 3 Điều 16, Điều 30

Một vài điểm hay bị bỏ qua:

• Bài nói cũng là tác phẩm. Điểm b khoản 1 Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ (hợp nhất 2026) bảo hộ "bài giảng, bài phát biểu và bài nói khác". Khoản 2 Điều 6 Nghị định 17/2023/NĐ-CP nói đây là tác phẩm thể hiện bằng ngôn ngữ nói và phải được định hình dưới hình thức vật chất nhất định. Chương trình nói chuyện tự do, không kịch bản, một khi đã được ghi âm thì phần nói đã được định hình.
• Người đọc sách là người biểu diễn. Khoản 1 Điều 16 định nghĩa người biểu diễn gồm diễn viên, ca sĩ, nhạc công, vũ công "và những người khác trình bày tác phẩm văn học, nghệ thuật".
• Khách mời có phần của họ. Lời nói của khách mời là bài nói của chính họ. Nếu không có thoả thuận, việc khai thác tập có khách mời về sau (cắt đoạn, chuyển thành sách) có thể cần sự đồng ý của khách mời.

Ai nắm quyền tài sản: đọc hợp đồng và Điều 44

Điều 44 Luật Sở hữu trí tuệ xác định chủ sở hữu quyền liên quan. Người biểu diễn tự đầu tư thời gian, tài chính, cơ sở vật chất để biểu diễn là chủ sở hữu quyền đối với cuộc biểu diễn (điểm a khoản 1); nhà sản xuất bản ghi âm tự đầu tư là chủ sở hữu bản ghi âm (điểm b khoản 1), đều trừ khi có thoả thuận khác. Khoản 3 Điều 44: bên giao kết hợp đồng với người khác để thực hiện cuộc biểu diễn, bản ghi âm là chủ sở hữu các quyền tương ứng, trừ khi có thoả thuận khác.

Khoản 1 Điều 29 nói thêm: khi người biểu diễn không đồng thời là chủ sở hữu quyền đối với cuộc biểu diễn, họ vẫn hưởng quyền nhân thân: được giới thiệu tên khi biểu diễn, khi phát hành bản ghi âm, và bảo vệ sự toàn vẹn của hình tượng biểu diễn. Áp vào thực tế:

• Bạn tự làm chương trình, tự thu, tự dựng: bạn nắm cả quyền tác giả phần nói, quyền người biểu diễn và quyền nhà sản xuất bản ghi âm.
• Bạn được một công ty truyền thông thuê dẫn chương trình: công ty thường là chủ sở hữu bản ghi âm và quyền tài sản với cuộc biểu diễn; bạn giữ quyền được giới thiệu tên.
• Bạn đọc sách nói theo hợp đồng với nhà xuất bản: nhà xuất bản, với tư cách đã ký với tác giả cuốn sách và thuê bạn đọc, thường là bên đứng ra khiếu nại.
• Bạn tự đọc một cuốn sách đã hết thời hạn bảo hộ: bạn nắm quyền người biểu diễn và bản ghi âm; phần tác phẩm gốc đã thuộc về công chúng theo Điều 43, nhưng vẫn phải tôn trọng quyền nhân thân bảo hộ vô thời hạn như quyền đứng tên của tác giả (khoản 1 Điều 27).

Các kiểu đăng lại hay gặp và quyền bị xâm phạm

Kiểu đăng lại	Quyền bị đụng
Tải nguyên tập về, đăng lên kênh khác, đổi tên chương trình	Sao chép, truyền đạt bản ghi âm (Điều 30); quyền người biểu diễn (điểm b, e khoản 3 Điều 29); quyền tác giả phần nội dung (Điều 20); quyền giới thiệu tên nếu xoá tên người dẫn
Cắt đoạn hay nhất làm video ngắn kèm hình nền	Trích, ghép bản ghi âm (điểm a khoản 2 Điều 67 NĐ 17/2023); sao chép một phần cuộc biểu diễn (điểm d khoản 1 Điều 67)
Đăng lại sách nói có trả phí lên kênh miễn phí	Như trên, kèm thiệt hại trực tiếp cho kênh phát hành có trả phí
Người khác tự đọc cuốn sách của bạn và đăng	Quyền tác giả cuốn sách: sao chép, truyền đạt đến công chúng (điểm c, đ khoản 1 Điều 20)
Chuyển nội dung chương trình thành bài viết, sách điện tử	Quyền làm tác phẩm phái sinh, quyền sao chép phần nội dung
Ghép giọng người đọc vào quảng cáo, sửa lời	Quyền bảo vệ sự toàn vẹn hình tượng biểu diễn (điểm b khoản 2 Điều 29)

Nghị định 341/2025/NĐ-CP có điều riêng cho từng hành vi: Điều 17 về xâm phạm quyền được giới thiệu tên của người biểu diễn, Điều 20 về sao chép cuộc biểu diễn, Điều 25 về phát sóng, truyền đạt bản định hình cuộc biểu diễn, Điều 26 về sao chép bản ghi âm, ghi hình (khoản 3 phạt từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi trích ghép bản ghi âm, ghi hình không được phép), Điều 30 về truyền đạt bản ghi âm đến công chúng.

Chuẩn bị bằng chứng

• Tệp dự án dựng âm thanh với các rãnh riêng (giọng, nhạc nền, hiệu ứng): người đăng lại chỉ có tệp đã trộn.
• Tệp thu thô từng buổi, có cả đoạn đọc vấp, đọc lại.
• Kịch bản, đề cương, bản ghi chú có ngày tạo, đặc biệt với chương trình có kịch bản.
• Đường dẫn phát hành đầu tiên trên nền tảng gốc, ngày đăng, nguồn cấp dữ liệu chương trình (RSS) nếu có. Điều 198a Luật Sở hữu trí tuệ giả định người được nêu tên trên bản định hình đầu tiên là chủ thể quyền nếu không có chứng cứ ngược lại.
• Hợp đồng với người đọc, khách mời, nhà xuất bản, tác giả cuốn sách. Khoản 3 Điều 77 Nghị định 17/2023 yêu cầu người được chuyển giao quyền xuất trình hợp đồng (bản gốc hoặc bản sao có công chứng, chứng thực).
• So sánh âm thanh: đặt hai dạng sóng cạnh nhau tại cùng đoạn, hoặc ghi mốc thời gian các câu nói đặc trưng xuất hiện ở cả hai bản. Đây là "bản giải trình, so sánh" mà điểm c khoản 1 Điều 78 Nghị định 17/2023 công nhận là chứng cứ.

Một mẹo nghề cho người làm chương trình: chèn một câu giới thiệu ngắn ở đầu và giữa mỗi tập, nêu tên chương trình và người dẫn. Đó vừa là cách thực hiện quyền được giới thiệu tên, vừa là thông tin quản lý quyền theo khoản 10d Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ. Người đăng lại cắt bỏ những đoạn này để che giấu nguồn có thể bị xem xét thêm hành vi xoá thông tin quản lý quyền (khoản 7 Điều 35).

Khiếu nại trên nền tảng nghe

Spotify

Theo chính sách bản quyền của Spotify, bạn có thể báo cáo qua biểu mẫu trực tuyến hoặc thư điện tử gửi bộ phận tiếp nhận khiếu nại bản quyền. Báo cáo cần: nhận diện cụ thể từng tác phẩm bị xâm phạm; vị trí nội dung vi phạm (ưu tiên đường dẫn); thông tin liên hệ gồm tên, địa chỉ, điện thoại, thư điện tử; tuyên bố bạn tin việc sử dụng là không được phép; xác nhận thông tin chính xác; chữ ký thật hoặc chữ ký điện tử. Spotify cũng lưu ý sẽ chia sẻ thông tin liên hệ của bạn cho bên bị khiếu nại, và báo cáo gian dối có thể dẫn tới chấm dứt tài khoản và hậu quả pháp lý.

YouTube và nền tảng video phát lại tập âm thanh

Nhiều tập bị đăng lại dưới dạng video có hình tĩnh. Với YouTube, gửi yêu cầu gỡ vì bản quyền qua YouTube Studio hoặc thư điện tử theo hướng dẫn của YouTube, kèm mô tả tác phẩm, đường dẫn vi phạm, hai lời tuyên bố pháp lý và chữ ký.

Nền tảng khác

Các ứng dụng nghe chương trình âm thanh, sách nói khác thường có trang chính sách bản quyền riêng. Các yếu tố cần có gần như giống nhau vì đều dựa trên 17 U.S.C. §512(c)(3) của Đạo luật Bản quyền Thiên niên kỷ số Mỹ (xem nguyên văn tại Cornell). Với nền tảng hoạt động tại Việt Nam, áp dụng Điều 114 Nghị định 17/2023: hồ sơ theo khoản 4, tạm gỡ trong vòng 72 giờ, gỡ hẳn sau 10 ngày làm việc nếu bên bị yêu cầu không gửi phản đối kèm chứng cứ.

Viết khiếu nại sao cho đúng tư cách

Lỗi hay gặp là người đọc sách nói tự khiếu nại nhân danh "chủ sở hữu" trong khi quyền tài sản đã thuộc nhà xuất bản. Bên đăng lại phản đối, nền tảng khôi phục nội dung, và bạn mất thời gian. Hãy viết theo khung:

1. Tư cách: "[Tên] là người biểu diễn / nhà sản xuất bản ghi âm / tác giả nội dung / đại diện được uỷ quyền của [tên chủ sở hữu]".
2. Đối tượng: tên chương trình, số tập, ngày phát hành đầu tiên, đường dẫn gốc; hoặc tên sách, tác giả, nhà xuất bản, bản sách nói.
3. Vi phạm: đường dẫn từng tập vi phạm, mốc thời gian đoạn trùng.
4. Bằng chứng: danh mục tài liệu đính kèm, có chữ ký theo khoản 2 Điều 78 Nghị định 17/2023.

Nếu nhiều bên cùng có quyền (bạn và nhà xuất bản), nên thống nhất để một bên nộp, bên kia cung cấp văn bản xác nhận hoặc uỷ quyền. Khoản 2 Điều 76 Nghị định 17/2023 yêu cầu văn bản uỷ quyền có công chứng hoặc chứng thực khi yêu cầu xử lý thông qua người đại diện theo uỷ quyền trước cơ quan nhà nước.

Ví dụ minh hoạ: một người làm chương trình âm thanh về lịch sử ở Nghệ An thấy hàng chục tập của mình bị ghép thành video dài trên một kênh khác, phần giới thiệu tên chương trình bị cắt. Anh gửi yêu cầu gỡ kèm tệp dự án dựng có rãnh giọng riêng, danh sách mốc thời gian và chỉ ra các đoạn giới thiệu bị cắt bỏ.

Khi sách nói bị phát tán trên diện rộng gây thiệt hại doanh thu rõ rệt, nhà xuất bản và người đọc nên cùng trao đổi với luật sư về việc yêu cầu xử phạt hoặc khởi kiện đòi bồi thường theo Điều 205 Luật Sở hữu trí tuệ.