Ảnh chế, video ngắn dựa trên tác phẩm của bạn: khi nào thuộc ngoại lệ Điều 25, khi nào là xâm phạm và cách đánh giá mức phương hại

Ảnh chế hay video ngắn dựa trên tác phẩm của bạn chỉ thuộc ngoại lệ của Luật Sở hữu trí tuệ khi nó thật sự là trích dẫn hợp lý để bình luận, giới thiệu hoặc minh hoạ, lấy vừa đủ, có ghi nguồn và tên tác giả, không thay thế bản gốc và không gây thiệt hại bất hợp lý cho bạn. Còn khi tác phẩm bị lấy trọn để bán hàng, quảng cáo, bị xoá tên tác giả hoặc bị xuyên tạc gây hại uy tín, đó là xâm phạm. Luật Việt Nam không có điều khoản riêng cho "ảnh chế" hay "nhại lại", nên mọi trường hợp đều phải soi vào cùng một bộ điều kiện.

Ảnh chế đụng tới những quyền nào của bạn

Một ảnh chế (thường gọi là meme: ảnh hoặc đoạn video ngắn được biến tấu, gắn chữ, lan truyền trên mạng) có thể đụng cùng lúc nhiều quyền của tác giả theo Luật Sở hữu trí tuệ (hợp nhất 2026):

• Quyền sao chép (điểm c khoản 1 Điều 20): bất cứ ảnh chế nào cũng bắt đầu bằng việc sao chép toàn bộ hoặc một phần tác phẩm.
• Quyền làm tác phẩm phái sinh (điểm a khoản 1 Điều 20): khi tác phẩm bị cải biên, thêm thắt thành một sản phẩm mới.
• Quyền truyền đạt đến công chúng (điểm đ khoản 1 Điều 20): khi đăng lên mạng.
• Quyền được nêu tên (khoản 2 Điều 19): ảnh chế gần như không bao giờ ghi tên tác giả gốc.
• Quyền bảo vệ sự toàn vẹn tác phẩm (khoản 4 Điều 19): không cho người khác xuyên tạc, sửa đổi, cắt xén gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả.

Khoản 2 Điều 20 nói rõ: làm tác phẩm phái sinh mà ảnh hưởng đến quyền toàn vẹn còn phải được sự đồng ý bằng văn bản của tác giả. Khoản 2 Điều 14 thêm một ý: tác phẩm phái sinh chỉ được bảo hộ nếu không gây phương hại đến quyền tác giả đối với tác phẩm gốc. Người làm ảnh chế vì vậy không thể lấy "phần sáng tạo thêm" của mình ra để đối trọng với quyền của bạn.

Ngoại lệ trích dẫn hợp lý: đọc đúng điều kiện

Điểm đ khoản 1 Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ cho phép, không phải xin phép và không phải trả tiền, việc "trích dẫn hợp lý tác phẩm mà không làm sai ý tác giả để bình luận, giới thiệu hoặc minh họa trong tác phẩm của mình", với điều kiện tác phẩm đã công bố và phải thông tin tên tác giả, nguồn gốc. Điều 28 Nghị định 17/2023/NĐ-CP đòi đủ ba điều kiện:

1. Phần trích dẫn chỉ nhằm giới thiệu, bình luận hoặc làm sáng tỏ vấn đề được đề cập trong tác phẩm của người trích.
2. Phần trích không gây thiệt hại một cách bất hợp lý đến lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu; phù hợp với tính chất, đặc điểm loại hình tác phẩm được trích.
3. Có chỉ dẫn nguồn gốc tác phẩm và tên tác giả, nếu tên tác giả được nêu trên tác phẩm được trích.

Ngoài ra, khoản 2 Điều 25 Luật đặt một chốt chặn chung cho mọi ngoại lệ: việc sử dụng không được mâu thuẫn với việc khai thác bình thường tác phẩm và không gây thiệt hại một cách bất hợp lý đến lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu. Và khoản 3 Điều 25 nói các trường hợp sao chép trong khoản 1 không áp dụng đối với tác phẩm mỹ thuật, kiến trúc, chương trình máy tính. Với tranh vẽ, minh hoạ, các ngoại lệ dựa trên sao chép (như tự sao chép để học tập) không dùng được; còn trích dẫn để bình luận vẫn phải xét theo điều kiện trên.

Điểm đáng chú ý: cụm từ "trong tác phẩm của mình". Ngoại lệ trích dẫn giả định người trích có một tác phẩm riêng (bài phê bình, video phân tích) mà phần trích phục vụ cho nó. Một ảnh chế chỉ gồm tác phẩm của bạn với một dòng chữ đùa đặt lên thì phần "tác phẩm của mình" rất mỏng, phần trích lại là toàn bộ.

Bộ câu hỏi đánh giá: ngoại lệ hay xâm phạm

Câu hỏi	Nghiêng về ngoại lệ	Nghiêng về xâm phạm
Mục đích sử dụng?	Bình luận, phê bình, giới thiệu, châm biếm chính tác phẩm	Bán hàng, quảng cáo, thu hút người theo dõi cho trang kinh doanh
Lấy bao nhiêu?	Một phần vừa đủ để người xem nhận ra và hiểu lời bình	Trọn tác phẩm, độ phân giải cao, dùng thay được bản gốc
Có phần nội dung riêng đáng kể không?	Có lời bình, phân tích, sáng tạo mới chiếm phần chính	Chỉ thêm một dòng chữ hoặc nhãn dán
Có ghi tên tác giả, nguồn?	Có, rõ ràng	Không, hoặc xoá chữ ký, hình mờ
Có làm sai ý tác giả, xuyên tạc?	Không, hoặc chỉ đùa vui không hạ thấp tác giả	Gán tác phẩm vào thông điệp xúc phạm, chính trị, khiêu dâm, gây hại uy tín
Ảnh hưởng tới việc khai thác của bạn?	Không ai mua bản sao vì đã có ảnh chế	Người ta tải ảnh chế về in, bán, dùng làm hình nền thay vì mua của bạn

Không có câu hỏi nào tự nó quyết định. Một ảnh chế không kiếm tiền nhưng lấy trọn bức tranh, xoá chữ ký và gắn thông điệp xúc phạm vẫn nghiêng hẳn về xâm phạm. Ngược lại, một video phân tích dùng vài giây phim của bạn để phê bình, có ghi nguồn, lại có lập luận vững cho ngoại lệ dù kênh đó có bật kiếm tiền.

Đánh giá "không gây phương hại": nhìn vào đâu

Từ "phương hại" xuất hiện trong luật ở hai chỗ có ý nghĩa với bạn: phương hại đến quyền tác giả của tác phẩm gốc (khoản 2 Điều 14, với tác phẩm phái sinh) và phương hại đến danh dự, uy tín của tác giả (khoản 4 Điều 19, quyền toàn vẹn). Cùng với đó là tiêu chí "không gây thiệt hại một cách bất hợp lý" của khoản 2 Điều 25. Khi tự đánh giá, bạn có thể tách thành hai lớp:

Lớp kinh tế

• Bạn có bán bản in, cấp phép, bán hàng in tác phẩm này không? Ảnh chế có đang được dùng cho chính những thứ đó không?
• Ảnh chế có chất lượng đủ để người khác tải về dùng thay bản gốc không?
• Có bên nào dùng ảnh chế để bán hàng, chạy quảng cáo, thu hút khách cho dịch vụ không?

Lớp danh dự, uy tín

• Tác phẩm bị gắn với nội dung trái ngược hẳn giá trị bạn theo đuổi không?
• Người xem có thể nhầm rằng bạn đứng sau thông điệp của ảnh chế không?
• Tác phẩm có bị cắt, sửa đến mức làm sai lệch ý nghĩa ban đầu không?

Nếu cả hai lớp đều "không", bạn có thể cân nhắc để yên, hoặc chỉ đề nghị ghi tên tác giả. Nếu một trong hai lớp là "có", đó là trường hợp nên xử lý.

Cách xử lý theo mức độ

1. Ảnh chế vui, không thương mại, chỉ thiếu tên tác giả: bình luận hoặc nhắn đề nghị ghi tên. Nhiều trang sẵn sàng làm, và đó là quảng bá miễn phí cho bạn. Quyền được nêu tên là quyền nhân thân, việc không nêu tên là một dạng xâm phạm theo điểm b khoản 1 Điều 66 Nghị định 17/2023, nhưng không phải lúc nào cũng cần đi đến khiếu nại.
2. Ảnh chế lấy trọn tác phẩm chất lượng cao, lan truyền rộng: đề nghị gỡ bản chất lượng cao, hoặc thay bằng bản có ghi tên và liên kết tới bạn.
3. Dùng cho bán hàng, quảng cáo: gửi yêu cầu gỡ qua nền tảng. Với nền tảng tại Việt Nam, áp dụng Điều 114 Nghị định 17/2023 (tạm gỡ trong 72 giờ khi hồ sơ đủ theo khoản 4). Với nền tảng nước ngoài, dùng mẫu báo cáo bản quyền của họ.
4. Xuyên tạc gây hại uy tín: gửi yêu cầu gỡ nêu rõ căn cứ khoản 4 Điều 19; nếu nghiêm trọng, cân nhắc yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xử lý hoặc khởi kiện. Nghị định 341/2025/NĐ-CP có Điều 8 về hành vi xâm phạm quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm và Điều 10 về làm tác phẩm phái sinh không được phép.

Khi bạn là người làm ảnh chế: tự kiểm trước khi đăng

Người làm nội dung cũng hay đứng ở phía bên kia. Trước khi đăng một ảnh chế dựa trên tác phẩm người khác, hãy tự hỏi: mình đang bình luận điều gì về chính tác phẩm đó hay chỉ mượn nó làm phông nền? Mình có lấy nhiều hơn mức cần không? Đã ghi tên tác giả chưa? Ảnh có thể khiến tác giả bị hiểu sai không? Mình có đang dùng nó để bán thứ gì không? Câu trả lời trung thực cho năm câu này gần như trùng với cách cơ quan có thẩm quyền sẽ nhìn vào vụ việc.

Lưu ý thêm với nền tảng nước ngoài: họ vận hành theo luật Mỹ, nơi có khái niệm fair use (sử dụng hợp lý, cho phép dùng tác phẩm trong một số trường hợp như bình luận, nhại lại) rộng hơn và linh hoạt hơn ngoại lệ trích dẫn của Việt Nam. Một ảnh chế có thể vượt qua quy trình của nền tảng nhưng vẫn có rủi ro theo luật Việt Nam, vì khoản 4 Điều 64 Nghị định 17/2023 coi hành vi trên mạng mà người dùng tại Việt Nam tiếp cận là xảy ra tại Việt Nam.

Ví dụ minh hoạ: một hoạ sĩ minh hoạ ở Hải Phòng thấy bức tranh con mèo của mình bị chế thành hàng loạt ảnh vui, phần lớn không ghi tên. Chị để yên các ảnh vui, chỉ nhắn đề nghị một số trang lớn ghi tên mình. Khi một cửa hàng in ảnh chế đó lên móc khoá để bán, chị gửi yêu cầu gỡ qua sàn, vì đây là khai thác thương mại thay thế trực tiếp cho sản phẩm chị đang bán.

Ranh giới giữa bình luận và khai thác đôi khi mờ, nhất là với nội dung châm biếm chính trị, xã hội hoặc khi bên kia là tổ chức truyền thông. Những ca đó nên được luật sư đánh giá trước khi khiếu nại, để tránh bị coi là lạm dụng thủ tục theo khoản 5 Điều 198 Luật Sở hữu trí tuệ.