Chưa đăng ký quyền tác giả vẫn chứng minh được mình là tác giả: dựng bộ chứng cứ gốc theo Điều 77 Nghị định 17/2023

Có. Bạn không cần Giấy chứng nhận đăng ký để là tác giả, vì khoản 1 Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ (hợp nhất 2026) quy định quyền tác giả phát sinh ngay khi tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới một hình thức vật chất, "đã đăng ký hay chưa đăng ký". Điều bạn cần là một bộ chứng cứ cho thấy mình đã tạo ra tác phẩm, và khoản 2 Điều 77 Nghị định 17/2023/NĐ-CP đã chỉ rõ bộ chứng cứ đó gồm những gì.

Bài này không bàn lại chuyện quyền phát sinh khi nào. Nó đi thẳng vào phần việc: gom gì, giữ thế nào, sắp xếp ra sao để khi gửi yêu cầu gỡ cho nền tảng, gửi đơn cho cơ quan xử lý hay đưa cho luật sư, hồ sơ của bạn không bị trả về với câu "chưa đủ căn cứ chứng minh chủ thể quyền".

Ba tầng pháp lý bạn đang dựa vào

Khi chưa đăng ký, tư cách tác giả của bạn đứng trên ba điểm tựa nối tiếp nhau:

1. Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ: quyền phát sinh tự động. Đây là lý do bạn có quyền, nhưng tự nó không chứng minh được gì.
2. Điều 198a Luật Sở hữu trí tuệ: trong thủ tục tố tụng dân sự, hành chính, hình sự, nếu không có chứng cứ ngược lại thì cá nhân, tổ chức "được nêu tên theo cách thông thường" là tác giả được coi là chủ thể quyền. "Nêu tên theo cách thông thường" được hiểu là nêu tên trên bản gốc tác phẩm, hoặc trên bản sao được công bố hợp pháp nếu bản gốc không còn. Điều 59 Nghị định 17/2023 nói thêm: người đứng tên thật hoặc bút danh trên bản sao đã xuất bản hoặc trên bản gốc tác phẩm mỹ thuật được coi là tác giả cho đến khi có chứng cứ ngược lại.
3. Điều 77 Nghị định 17/2023: danh mục chứng cứ cụ thể cho người chưa đăng ký.

Điểm hay bị bỏ qua nằm ở cụm "nếu không có chứng cứ ngược lại". Giả định của Điều 198a giúp bạn khởi đầu thuận lợi, nhưng chỉ cần bên kia đưa ra một tệp có vẻ cũ hơn của bạn, gánh chứng minh quay lại phía bạn. Vì vậy chỉ có ảnh đăng mạng kèm tên là chưa đủ an toàn.

Điều 77 khoản 2 yêu cầu chính xác những gì

Nguyên văn khoản 2 Điều 77 Nghị định 17/2023 cho quyền chưa đăng ký gồm hai nhóm tài liệu:

• Điểm a: bản gốc hoặc bản sao tác phẩm có nêu tên chủ thể quyền theo Điều 198a Luật Sở hữu trí tuệ và Điều 59 Nghị định 17/2023.
• Điểm b: các tài liệu khác chứng minh việc tạo ra, công bố, biểu diễn, phân phối, phát sóng, truyền đạt tác phẩm, kèm tài liệu, chứng cứ liên quan nếu có.

Đọc kỹ, bạn sẽ thấy điểm a lo phần "ai đứng tên", điểm b lo phần "ai làm ra và làm ra khi nào". Một hồ sơ chắc tay luôn có cả hai. Nếu bạn là người nhận chuyển nhượng, được thừa kế hoặc kế thừa quyền, khoản 3 Điều 77 còn yêu cầu bản gốc hoặc bản sao có công chứng, chứng thực (hoặc hợp pháp hoá lãnh sự) của hợp đồng chuyển nhượng, chuyển quyền sử dụng hoặc văn bản xác định quyền thừa kế.

Bộ chứng cứ theo từng loại tác phẩm

Mỗi loại tác phẩm để lại dấu vết sáng tạo khác nhau. Bảng dưới gom những thứ người làm nghề thường giữ, xếp theo sức nặng giảm dần.

Loại tác phẩm	Chứng cứ "làm ra" mạnh nhất	Chứng cứ bổ trợ	Lỗi hay gặp
Ảnh chụp	Tệp gốc định dạng RAW của máy ảnh, cả loạt ảnh chụp liền nhau quanh khung hình bị lấy	Dữ liệu EXIF (thông tin máy ảnh, thời điểm chụp ghi kèm tệp), ảnh hậu trường, hợp đồng chụp	Chỉ còn bản JPEG đã nén gửi khách, dữ liệu EXIF đã bị xoá khi đăng mạng
Bài viết, sách điện tử	Lịch sử phiên bản trong trình soạn thảo trực tuyến, bản nháp có ngày giờ	Thư gửi biên tập viên, ghi chú nghiên cứu, bản lưu trên hệ quản trị nội dung của website	Viết thẳng vào trang quản trị rồi xoá bản nháp, không còn dấu vết trung gian
Nhạc, bản thu	Tệp dự án phần mềm làm nhạc, các rãnh âm thanh tách riêng	Bản thu thử, bản ký âm tay, tin nhắn gửi ca sĩ, phối khí	Chỉ giữ bản trộn cuối cùng, không giữ tệp dự án
Thiết kế, minh hoạ	Tệp gốc nhiều lớp, các bản phác thảo theo thứ tự	Bản trình khách hàng, thư phản hồi chỉnh sửa, hoá đơn thanh toán	Gộp lớp rồi lưu đè lên tệp gốc
Video, khoá học	Đoạn quay thô chưa dựng, tệp dự án dựng phim	Kịch bản, lịch quay, giấy tờ thuê địa điểm	Xoá đoạn quay thô để giải phóng bộ nhớ
Chương trình máy tính	Lịch sử đóng góp mã trong hệ quản lý phiên bản	Tài liệu thiết kế, phiếu công việc, thư trao đổi	Kho mã nằm dưới tài khoản cá nhân của người đã nghỉ việc

Nguyên tắc chung: bản trung gian quý hơn bản hoàn chỉnh. Bên đạo nhái dễ dàng có bản hoàn chỉnh vì họ lấy từ bạn, nhưng gần như không bao giờ có được loạt ảnh chụp liền nhau, bản phác thảo hay tệp dự án.

Thứ tự dựng hồ sơ trong ngày phát hiện bị lấy

Khi thấy tác phẩm của mình bị dùng, nhiều người lao vào thu chứng cứ xâm phạm trước. Việc đó cần làm ngay, nhưng song song bạn nên khoá chặt phần chứng cứ quyền, vì đây là phần dễ bị "lỡ tay" làm hỏng nhất.

1. Sao nguyên trạng tệp gốc sang một ổ lưu trữ riêng. Không mở bằng phần mềm chỉnh sửa rồi bấm lưu, vì việc này có thể đổi thời điểm sửa đổi của tệp.
2. Ghi nhận thời điểm của bộ tệp vừa sao bằng một cách độc lập với máy của bạn, ví dụ gửi kèm thư điện tử cho chính mình hoặc dùng dịch vụ ghi nhận có dấu thời gian.
3. Lấy bản công bố đầu tiên: đường dẫn bài đăng gốc, ảnh chụp màn hình có ngày đăng, bản lưu trang. Đây là phần cho điểm a Điều 77.
4. Gom chứng cứ quá trình: bản nháp, phác thảo, thư khách hàng, hợp đồng. Đây là phần cho điểm b.
5. Xác định tư cách: bạn là tác giả kiêm chủ sở hữu, hay chỉ là tác giả còn chủ sở hữu là công ty, khách hàng? Theo Điều 39 Luật Sở hữu trí tuệ, tổ chức giao nhiệm vụ hoặc bên giao kết hợp đồng với tác giả là chủ sở hữu quyền tài sản, trừ khi có thoả thuận khác.
6. Lập danh mục có số thứ tự, mô tả ngắn, ngày tạo của từng tài liệu.

Năm tình huống làm giả định quyền bị lung lay

Tên trên bài đăng không phải tên bạn

Ví dụ: một nhiếp ảnh gia ở Đà Nẵng đăng ảnh qua trang của studio, không ghi tên mình. Khi đó người "được nêu tên theo cách thông thường" là studio. Nhiếp ảnh gia vẫn là tác giả nhưng cần thêm chứng cứ điểm b và nên có văn bản xác nhận của studio.

Tác phẩm có nhiều người cùng làm

Khoản 1 Điều 12a Luật Sở hữu trí tuệ định nghĩa đồng tác giả là những người cùng trực tiếp sáng tạo với chủ ý kết hợp phần đóng góp thành một tổng thể. Người chỉ góp ý hoặc cung cấp tư liệu thì không phải đồng tác giả (khoản 2). Nếu là đồng tác giả, việc thực hiện quyền cần thoả thuận của các đồng tác giả, nên hồ sơ gửi đi nên có sự đồng ý của những người còn lại.

Bản gốc đã mất

Khoản 5 Điều 59 Nghị định 17/2023 cho phép xác định chủ thể quyền trên bản gốc, bản sao khác có liên quan có nêu tên tác giả "trong chừng mực hợp lý". Nghĩa là mất tệp gốc chưa phải hết đường, nhưng bạn sẽ phải gom nhiều mảnh hơn: bản in, bản đã gửi khách, bản lưu trên hệ thống của bên thứ ba.

Bên kia cũng tuyên bố là tác giả

Lúc này không còn là chuyện gỡ bài đơn thuần mà là tranh chấp về chủ thể quyền. Khoản 5 Điều 80 Nghị định 17/2023 quy định khi có tranh chấp về chủ thể quyền, cơ quan nhận đơn sẽ hướng dẫn bạn đi giải quyết tranh chấp tại cơ quan có thẩm quyền. Đây là lúc nên có luật sư xem hồ sơ.

Tác phẩm có dùng công cụ trí tuệ nhân tạo

Khoản 5 Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ giao Chính phủ quy định việc phát sinh quyền khi đối tượng được tạo ra có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo. Nếu quy trình của bạn có công cụ này, hãy giữ thêm bằng chứng về phần sáng tạo do chính bạn thực hiện: bản phác thảo, lựa chọn bố cục, các vòng chỉnh sửa.

Danh mục kiểm trước khi nộp hồ sơ

• Có ít nhất một bản tác phẩm nêu tên bạn (hoặc bút danh của bạn) theo cách thông thường.
• Có ít nhất một chứng cứ "quá trình" mà bên đạo nhái không thể có.
• Mỗi tệp có nguồn gốc rõ: tạo trên thiết bị nào, lưu ở đâu, ai giữ.
• Tư cách của người gửi yêu cầu khớp với chứng cứ: tác giả, chủ sở hữu hay người được uỷ quyền. Nếu gửi qua người đại diện theo uỷ quyền, khoản 2 Điều 76 Nghị định 17/2023 yêu cầu văn bản uỷ quyền có công chứng hoặc chứng thực.
• Danh mục tài liệu có chữ ký xác nhận của bạn. Khoản 2 Điều 78 Nghị định 17/2023 yêu cầu điều này đối với chứng cứ xâm phạm, và áp dụng luôn cho chứng cứ quyền sẽ giúp hồ sơ gọn, dễ đối chiếu.
• Bạn chịu trách nhiệm về tính trung thực của tài liệu đã nộp (Điều 79 Nghị định 17/2023), nên không "làm đẹp" bản nháp, không đổi ngày trên tệp.

Khi nào nên tính tới đăng ký

Bộ chứng cứ gốc giải quyết được phần lớn các vụ lấy bài, lấy ảnh lẻ tẻ. Nhưng nếu tác phẩm là tài sản kinh doanh lâu dài (bộ nhận diện, khoá học, phần mềm, ảnh bán bản quyền), hoặc bạn đã từng bị tranh chấp ai là tác giả, thì đăng ký quyền tác giả là bước đáng làm. Khoản 3 Điều 49 Luật Sở hữu trí tuệ quy định người đã được cấp Giấy chứng nhận không có nghĩa vụ chứng minh quyền thuộc về mình khi có tranh chấp, trừ trường hợp có chứng cứ ngược lại. Nói cách khác, Giấy chứng nhận chuyển gánh chứng minh sang phía bên kia, còn bộ chứng cứ gốc thì bắt bạn tự gánh.

Dù chọn đường nào, hãy bắt đầu thói quen lưu tệp gốc ngay từ tác phẩm tiếp theo. Chứng cứ tốt nhất là chứng cứ được giữ từ trước khi có tranh chấp, không phải chứng cứ đi tìm lại sau khi đã bị lấy.