Tổ chức kho bằng chứng sáng tạo có AI: cấu trúc thư mục, cách đặt tên, dấu thời gian để dùng ngay khi phải đòi gỡ

Khi tác phẩm có dùng AI bị sao chép, thứ quyết định yêu cầu gỡ có đi qua được vòng phản đối hay không là bộ bằng chứng quá trình sáng tạo. Khoản 7 Điều 5a Nghị định 17/2023 (bổ sung bởi Nghị định 134/2026) yêu cầu người sáng tạo chứng minh việc sáng tạo của mình và kê khai trung thực việc dùng AI khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu; khoản 8 liệt kê tài liệu có thể dùng. Luật nói cần gì, còn lưu ở đâu, đặt tên ra sao, tạo dấu thời gian thế nào thì là việc của bạn. Bài này đưa ra một quy trình cụ thể, áp dụng được cho cả người làm một mình lẫn nhóm nhỏ.

Khoản 8 Điều 5a cần những gì, ánh xạ sang tệp thực tế

Khoản 8 Điều 5a	Tệp thực tế cần giữ
Điểm a: dữ liệu đầu vào, tham số kỹ thuật, bản thảo, các bản trung gian, chỉnh sửa	Phác thảo tay (ảnh chụp hoặc bản quét), dàn ý, ảnh mẫu tự chụp, tệp dự án có lớp chỉnh sửa, các bản xuất trung gian, ảnh chụp bảng thông số đã chọn
Điểm b: lịch sử câu lệnh, dữ liệu tương tác, tham số kỹ thuật	Bản xuất lịch sử trò chuyện, danh sách câu lệnh đã thử, hạt giống (seed) và tham số nếu công cụ hiển thị, các phương án máy trả về mà bạn loại bỏ
Điểm c: tài liệu mô tả quá trình sáng tạo, tài liệu khác thể hiện đóng góp và kiểm soát của con người	Nhật ký làm việc ngắn, ghi chú lý do chọn phương án, video quay màn hình một phần quá trình

Các phương án bị loại thường bị xóa đầu tiên vì "rác". Thực ra chúng là bằng chứng tốt về việc bạn đã đánh giá, lựa chọn, đúng với một dạng đóng góp được nêu tại điểm a khoản 1 Điều 5a. Hãy giữ lại, ít nhất là bản thu nhỏ.

Cấu trúc thư mục đề xuất

Mỗi tác phẩm (hoặc mỗi bài viết, mỗi video) có một thư mục riêng. Tên thư mục bắt đầu bằng ngày khởi đầu dự án, theo dạng năm-tháng-ngày để tự sắp xếp đúng thứ tự:

2026-10-14_tranh-pho-co-mua-thu/
00-mo-ta/ (nhật ký, ghi chú lý do, bản mô tả quá trình)
01-dau-vao/ (phác thảo, dàn ý, ảnh tự chụp làm mẫu)
02-cau-lenh/ (lịch sử câu lệnh xuất ra, tham số)
03-trung-gian/ (bản máy trả về, kể cả bản bị loại)
04-chinh-sua/ (tệp dự án có lớp, bản so sánh trước và sau)
05-thanh-pham/ (bản cuối độ phân giải cao, bản đăng mạng)
06-dau-thoi-gian/ (tệp mã băm, thư điện tử xác nhận, biên nhận)

Thư mục 00-mo-ta là nơi đầu tiên người khác mở khi cần hiểu hồ sơ. Đặt ở đó một tệp văn bản ngắn mô tả: tác phẩm là gì, bắt đầu ngày nào, dùng công cụ AI nào ở khâu nào, phần nào bạn tự làm.

Quy tắc đặt tên tệp

Tên tệp tốt trả lời được ba câu hỏi mà không cần mở: khi nào, giai đoạn nào, phiên bản mấy.

• Dạng: ngày_giai-đoạn_mô-tả-ngắn_phiên-bản. Ví dụ: 2026-10-15_trunggian_phuong-an-bo-cuc-ngang_v03.
• Không dấu, không khoảng trắng, dùng gạch nối. Tránh lỗi khi chuyển giữa các hệ điều hành và khi nén gửi đi.
• Phiên bản đánh số có hai chữ số (v01, v02…) để sắp xếp đúng.
• Không bao giờ ghi đè lên bản cũ. "Lưu thành" bản mới mỗi khi có thay đổi đáng kể.
• Tên tệp xuất từ công cụ AI thường là chuỗi ngẫu nhiên. Đổi tên ngay khi tải về, nếu không vài tuần sau bạn sẽ không biết tệp nào ra trước.

Dấu thời gian đáng tin: ba mức

Ngày tạo, ngày sửa trên máy tính cá nhân dễ bị thay đổi, nên chỉ là bằng chứng yếu. Điều 11 Luật Giao dịch điện tử 2023 xác định giá trị chứng cứ của thông điệp dữ liệu dựa trên độ tin cậy của cách khởi tạo, gửi, nhận, lưu trữ; cách bảo đảm toàn vẹn; cách xác định người khởi tạo. Cần nâng độ tin cậy bằng dấu vết từ bên thứ ba.

Mức 1: dịch vụ lưu trữ có lịch sử phiên bản

Đồng bộ thư mục dự án lên dịch vụ lưu trữ đám mây có ghi lịch sử phiên bản. Máy chủ của bên thứ ba ghi nhận thời điểm tải lên, bạn khó tự sửa. Đây là mức tối thiểu, gần như không tốn công.

Mức 2: mã băm gửi qua thư điện tử

Mã băm (ví dụ SHA-256) là chuỗi ký tự tính ra từ nội dung tệp; đổi một chữ hoặc một điểm ảnh là mã khác hẳn. Quy trình:

1. Tính mã băm của các tệp quan trọng ở mỗi mốc (bản phác, bản trung gian chọn, thành phẩm).
2. Ghi các mã vào một tệp văn bản, kèm tên tệp tương ứng.
3. Gửi tệp đó qua thư điện tử cho chính mình và một địa chỉ khác (người cộng tác, người thân). Máy chủ thư ghi thời điểm gửi nhận.
4. Lưu thư xác nhận vào thư mục 06-dau-thoi-gian.

Ưu điểm: không cần gửi chính tác phẩm cho ai, chỉ gửi chuỗi mã; vẫn chứng minh được tệp tồn tại nguyên vẹn vào thời điểm đó.

Mức 3: dịch vụ cấp dấu thời gian, lập vi bằng

Với tác phẩm có giá trị thương mại lớn, cân nhắc dùng dịch vụ cấp dấu thời gian có chữ ký số hoặc lập vi bằng ghi nhận sự tồn tại của tệp. Điểm d khoản 1 Điều 78 Nghị định 17/2023 có nêu vi bằng trong nhóm chứng cứ chứng minh xâm phạm; vi bằng ghi nhận tác phẩm gốc cũng là tài liệu bổ trợ tốt cho phần chứng minh chủ thể quyền. Đăng ký quyền tác giả là lựa chọn khác; nếu tác phẩm có dùng AI, điểm h khoản 4 Điều 39a Nghị định 17/2023 (bổ sung bởi Nghị định 134/2026) yêu cầu văn bản cam đoan và mô tả việc sử dụng AI, nên bộ bằng chứng trong kho này cũng chính là nguyên liệu để viết phần đó.

Xuất lịch sử câu lệnh trước khi nó biến mất

Lịch sử trên dịch vụ AI không phải kho của bạn. Tài khoản có thể bị khóa, lịch sử có thể bị xóa theo chính sách lưu giữ, gói dịch vụ có thể hết hạn. Thói quen nên có:

• Cuối mỗi buổi làm, dùng chức năng xuất dữ liệu hoặc sao chép đoạn trò chuyện liên quan vào tệp văn bản trong 02-cau-lenh.
• Nếu công cụ không cho xuất, chụp màn hình theo trình tự, đánh số ảnh.
• Ghi lại tên công cụ và phiên bản mô hình nếu biết, vì cùng câu lệnh ở phiên bản khác có thể cho kết quả khác.
• Với công cụ tạo ảnh hiển thị hạt giống và tham số, chụp lại cả phần thông số.

Nhật ký làm việc: năm dòng mỗi buổi là đủ

Tài liệu mô tả quá trình sáng tạo (điểm c khoản 8 Điều 5a) không cần dài. Mẫu nhật ký mỗi buổi:

Ngày: 2026-10-15. Thời gian: 20:00–22:30.
Mục tiêu buổi: chốt bố cục.
Đã làm: phác ba phương án tay; dùng công cụ tạo ảnh thử nền cho phương án 2; loại hai bản nền vì ánh sáng sai hướng.
Quyết định: chọn phương án 2, nền bản v03, tự vẽ lại toàn bộ nhân vật.
Tệp liên quan: 01-dau-vao/…_v01-03; 03-trung-gian/…_v01-04.

Nhật ký kiểu này trả lời đúng câu hỏi người xét yêu cầu gỡ sẽ đặt ra: ai quyết định, quyết định dựa trên gì.

Từ kho bằng chứng tới yêu cầu gỡ trong mười lăm phút

Khi phát hiện bị sao chép, bạn cần ghép hai nhóm tài liệu: chứng minh chủ thể quyền (Điều 77 Nghị định 17/2023) và chứng minh xâm phạm (Điều 78). Kho được tổ chức tốt cho phép:

1. Mở 00-mo-ta, sao chép đoạn mô tả quá trình vào yêu cầu.
2. Chọn ba đến năm tệp mốc từ 01 tới 05, kèm mã băm và thư xác nhận từ 06.
3. Đặt thành phẩm cạnh bản vi phạm để làm bản so sánh.
4. Lập danh mục tài liệu, ký xác nhận theo khoản 2 Điều 78.
5. Gửi qua công cụ tiếp nhận của nền tảng theo Điều 114.

Sao lưu và bảo mật

• Theo nguyên tắc ba bản: một trên máy làm việc, một trên ổ cứng rời, một trên dịch vụ lưu trữ đám mây.
• Đừng để kho bằng chứng ở chế độ chia sẻ công khai. Bản phác và bản trung gian chưa công bố có thể bị lấy trước khi bạn đăng.
• Khi gửi cho nền tảng, chỉ gửi bản trích; giữ bản đầy đủ cho trường hợp phải ra cơ quan có thẩm quyền.
• Rà lại kho mỗi quý: thư mục nào thiếu nhật ký, thiếu mã băm thì bổ sung khi còn nhớ.

Một kho bằng chứng tốt không làm bạn mất thêm nhiều thời gian sáng tạo: đặt tên đúng ngay từ đầu, xuất lịch sử cuối buổi, gửi mã băm ở các mốc chính. Cái giá của việc không làm là khi cần, bạn chỉ còn lời khẳng định của mình đối đầu với lời khẳng định của bên sao chép.